معاونت فرهنگی و دانشجویی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرآن وطب 2251-6158 10 4 2026 02 20 Knowledge of medicine in the Qur’an. A sensual experience with divine inspiration معرفت‌شناختی طب در قرآن؛ از تجربه‌گرایی حسی تا الهام الهی 397 408 241472 FA زینب درویشی استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی اهواز، ایران. 0000-0001-7749-2179 Journal Article 2025 12 13 <span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-language: AR-SA;">The present study aims to reexamine the epistemological foundations of medical science from the perspective of the Holy Qur’an by investigating the relationship between sensory empiricism and divine inspiration in the process of medical knowledge acquisition. In the contemporary world, medicine is largely grounded in empiricism and sensory observation, deriving its epistemic validity from experimental data. In contrast, the Qur’an, by presenting a monotheistic view of the world and the human being, does not confine the sources of knowledge to the external senses alone, but also recognizes higher faculties of cognition—such as reason, the heart, and divine inspiration—as effective in the discovery of truth. Accordingly, medical knowledge in the Qur’anic worldview is not merely an empirical form of knowledge, but a multi-layered process that gains meaning through its connection with divine guidance and monotheistic knowledge. <span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-language: AR-SA;">This research adopts a descriptive–analytical method and employs conceptual analysis of Qur’anic verses related to knowledge, healing, and inspiration (such as Q. 16:68; 26:80; 96:4–5; and 8:29). The findings indicate that within the Qur’anic epistemic framework, sensory perception functions as the initial instrument of knowledge, while the ultimate validity of knowledge depends on divine guidance and correction. The originality of this article lies in proposing a “three-level model of Qur’anic medical epistemology,” consisting of: (1) sensory experience and natural observation, (2) rational reflection and conceptual analysis, and (3) divine inspiration and illumination. This model can provide a theoretical foundation for the development of “religious medicine” and for redefining the role of the human being in the healing process through the integration of reason and revelation. <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">پژوهش حاضر با هدف بازخوانی مبانی معرفت‌شناختی علم طب از منظر قرآن کریم، به بررسی نسبت میان تجربه‌گرایی حسی و الهام الهی در فرآیند شناخت پزشکی می‌پردازد. در جهان معاصر، طب عمدتاً بر بنیان تجربه‌گرایی و مشاهده‌ حسی استوار است و اعتبار معرفتی خود را از داده‌های تجربی می‌گیرد؛ حال آن‌که قرآن کریم با ارائه‌ تصویری توحیدی از جهان و انسان، منشأ شناخت را محدود به حواس ظاهری نمی‌داند و ساحت‌های برتر ادراک، مانند عقل، قلب و الهام ربانی را نیز در مسیر کشف حقیقت مؤثر می‌داند. ازاین‌رو، معرفت پزشکی در نگرش قرآنی نه صرفاً دانشی تجربی، بلکه فرآیندی چندسطحی است که در پیوند با هدایت الهی و معرفت توحیدی معنا می‌یابد.<span style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;"> روش پژوهش به‌صورت توصیفی تحلیلی و با استفاده از تحلیل مفهومی آیات مرتبط با شناخت، شفا و الهام (مانند نحل: ۶۸<span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">، شعراء: ۸۰<span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">، علق: ۴ ـ ۵ <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">و انفال: ۲۹) <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">انجام‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در منظومه‌ معرفتی قرآن، حس ابزار آغازین شناخت است، اما اعتبار نهایی معرفت وابسته به هدایت و تصحیح الهی است. نوآوری این مقاله در ارائه‌ «مدل سه‌سطحی معرفت پزشکی قرآنی» است که شامل: ۱. <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">تجربه‌ حسی و مشاهده‌ طبیعی، ۲. <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">تعقل و تحلیل مفهومی و ۳. <span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'B Mitra'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: AR-SA;">الهام و اشراق ربانی می‌شود. این مدل می‌تواند مبنایی نظری برای تکوین «طب دینی» و بازتعریف جایگاه انسان در فرآیند درمان، در پرتو پیوند عقل و وحی فراهم آورد.

https://www.quraniimed.com/article_241472_6ad00059c0edca9a9265797e37294641.pdf