قرآن وطب

قرآن وطب

بررسی مسئولیت‌پذیری افراطی به عنوان مولفه بنیادین اختلال وسواس فکری-عملی از منظر روان‌شناسی و آموزه‌های دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محدثه روشن ضمیر 1
سید محمد برومند 2
محمدابراهیم روشن ضمیر 3
1 گروه روانشناسی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد.مشهد.ایران
2 گروه مدرسی معارف.دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد.مشهد.ایران
3 گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
هدف: اختلال وسواس فکری-عملی یکی از ناتوان‌کننده‌ترین اختلالات روان‌پزشکی محسوب می‌شود که پیامدهای ناگوار روانی و اقتصادی برای فرد و جامعه دارد. وسواس مذهبی از اولین گونه‌های وسواس است که برخی باورهای ناروای دینی به‌ویژه در مباحث مربوط به طهارت و نجاست، آن را تشدید می‌کند. ازنظر برخی روان‌شناسان یکی از مولفه‌های موثر در بروز اختلال وسواس، مسئولیت‌پذیری افراطی است. مسئولیت‌پذیری افراطی یعنی باور به مسئول بودن در برابر آنچه خارج از توان فرد است. پژوهش حاضر به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد که آیا می‌توان در آموزه‌های دینی، گزاره‌هایی در راستای تعدیل افکار و باورهای مبتنی بر مسئولیت‌پذیری افراطی یافت و این گزاره‌ها چگونه افکار و باورهای مخرب را تعدیل می‌کنند.

روش: این مقاله به شیوه توصیفی-تحلیلی سامان یافته ‌است و برای جمع‌آوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای استفاده شده ‌است.

یافته‌ها: یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد آموزه‌های قرآنی و روایی با تکیه بر اصل میانه‌روی در سلوک دینی، درکنار ارزشمند دانستن مسئولیت‌پذیری، نسبت به افراط در آن هشدار می‌دهند. این رهنمودها، هشدارها و برخی اصول و قواعد فقهی معتبر، به شخص وسواسی که به‌واسطه انحراف در شناخت‌واره‌ها دچار آشفتگی روحی شده، کمک می‌کند تا با اصلاح باورهای مبتنی بر مسئولیت‌پذیری افراطی، احساس مسئولیت خود را در حد اعتدال نگه دارد و احساس گناه و ترس از طردشدگی نداشته ‌باشد. پاره‌ای از این اصول و قواعد فقهی از این قرارند: اصل «عدم حرج»، «اباحه»، «طهارت»، «برائت»، «صحت» و قواعدی مانند قاعده «لاشک لکثیرالشک».
کلیدواژه‌ها
وسواس
مسئولیت پذیری افراطی
درمان دینی وسواس
  1. Seyyed Mohammadi Y. Diagnostic and Statistical Guide to Psychological Disorders. Arasbaran; 1393 SH. Persian
  2. Narimani, M, Maleki Pirbazari, M, Abul Qasemi, A. Comparison of the effectiveness of treatment and response inhibition and treatment and acceptance in reducing the mental and practical obsessions of patients with obsessions. Journal of Behavioral Science Research. 2017 February 10; 14 (4): 20-415. Persian
  3. Ganji, M. (2013). Psychopathology book based on DSM5, published by Savalan. Persian
  4. Alamardani Soumae, S, Narimani, M, Mikaeli, N, Bashrpour, S. Comparison of uncertainty intolerance and emotion regulation in people with obsessive-compulsive disorder and normal people. Psychological studies, 2016; 13(2): 77-94. doi: 10.22051/psy.2017.5878. Persian
  5. Amerio, A, Maina, G, & Ghaemi, S. Updates in treating comorbid bipolar disorder and obsessive-compulsive disorder: A systematic review. Journal of Affective Disorders.2019.256-433.
  6. Kaviani S, Eskandari H, Ebrahimi Ghavam S. The Relationship between Scrupulosity, Obsessive-Compulsive Disorder and Its Related Cognitive Styles, Iranian Journal of Practice in Clinical Psychology, 2015; 3(1): 47-60. magiran.com/p1408798. Persian
  7. Mantz, S. C. & Abbott, M. J. The relationship between responsibility beliefs and symptoms and processes in obsessive compulsive disorder: A systematic review. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders.2017.14, 13-26.‏
  8. Niemeyer, H, Moritz, S, & Pietrowsky, R. Responsibility, metacognition and unrealistic pessimism in obsessive–compulsive disorder. Journal of obsessivecompulsive and related disorders.2013
  9. Dastghayib, S, and Salmanpour, M. A study of existing jurisprudential rules in eliminating obsessions. International Conference on Jurisprudence, Law and Religious Research.2019. Persian
  10. Salarzae A, Ebrahim Abadi F, Place of Hadith elimination in the prevention of intellectual and behavioral obsessions, Journal of Medical Figh, 2017; 9(30): 7-19. magiran.com/p1769451. Persian
  11. Munirpour N, Hosseini Semnani S. The effectiveness of cognitive-behavioral therapy with a rational-spiritual approach on reducing the symptoms of obsessive-compulsive disorder in women. Islamic Journal of Women and Family,1398;7(14):103-118. Persian
  12. Ghovati, A, AHOVAN, M, Shahamat Dehsorkh, F, & Farnoosh, M. The Effectiveness of Emotion Schema Therapy on Rumination and the Extreme Accountability of Patients with Obsessive-Compulsive Disorder. PSYCHOLOGICAL STUDIES,2021. 16(4 ), 7-24. Persian
  13. Naib Aghaei A, Al Yassin S, Heydari H, Davoudi H. The effectiveness of exposure therapy and response inhibition on the feeling of extreme responsibility and intolerance of doubt in patients with obsessive-compulsive disorder. Disability Studies, 2018;9(1):0-0. Persian
  14. Farhoodi F, Salehi Fadardi J, Ghanaie Chamanabad A, Mirhoseini S, Effectiveness of Cognitive Behavioral Therapy based on Exposure and Response Prevention on Patients with Contamination Obsessive-Compulsive disorder and Scrupulosity, Journal of Shaeed Sdoughi University of Medical Sciences Yazd, 2020; 27(11): 2099-2111. magiran.com/p2098117. Persian
  15. Mirzaei Ghazalguni M,and Beshrpour S and Narimani M. the role of attention control in predicting religious obsessions of people with obsessive-compulsive disorder, the first national conference on social harms,2016. Persian
  16. American Psychiatric Association, 2013
  17. Fayoumi, Ahmad bin Muhammad, al-Masbah al-Munir fi Gharib al-Sharh al-Kabir (Vol. 2; p. 396) - Qom, second edition, 1414 AH
  18. Cognitive assessment of obsessive-compulsive disorder. Obsessive Compulsive Cognitions Working Group. Behaviour research and therapy, 1997.35(7), 667–681.
  19. Salkovskis PM, McGuire J. Cognitive-behavioural theory of OCD. In Menzies RG, De Silva P, editors, Obsessive-Compulsive Disorder: Theory, Research and Treatment. Vol. 65. Chichester: Wiley. 2003. p. 59-78. (Wiley Series in Clinical Psychology).
  20. Rachman, S. & de Silva, P. Abnormal and normal obsessions. Behaviour research and therapy,1978. 16(4), 233-248
  21. Frost, R. O. & Steketee, G. (Eds). Cognitive approaches to obsessions and compulsions: Theory, assessment, and treatment.2002
  22. Salkovskis PM, Wroe AL, Gledhill A, Morrison N, Forrester E, Richards C, Et al. Responsibility attitudes and interpretations are characteristic of obsessive compulsive disorder. Behaviour research and therapy. 2000; 38 (4):347-72.
  23. Hassanzadeh, A, Sharifi-Daramdi, P, Sohrabi, F. Comparison of metacognitive components in adolescents with and without obsessive-compulsive disorder. Psychological studies, 1392. Persian
  24. Kazempour, I, Babapour Vajari, M. The effect of peace education on students' responsibility. Bimonthly scientific-research journal of new approach in educational management, 2016; 8(32): 65-82. Persian
  25. Allen, A, & Mintrom, M. Responsibility and School Governance, Educational Policy Originally Published Online.2010.
  26. Schulz-Hardt, S, Thurow-Kröning, B, & Frey, D. Preference-based escalation: A new interpretation for the responsibility effect in escalating commitment and entrapment. Organizational Behavior and Human Decision Processes.2009, 108(2), 175–186
  27. Demerouti, E. Job characteristics, flow, and performance: The moderating role of conscientiousness. Journal of Occupational Health Psychology.2006, 11(3), 266–280
  28. Al-Arous al-Huwaizi A. Tafsir Nur al-Thaqalayn. Qom: 4th ed. 1415 AH
  29. Warām MS. Warām's Collection. Qom: First Edition; 1410 AH
  30. Tamimi Amadi AW. Gharar al-Hikam and Durar al-Kalam. Qom: 2nd ed. 1410 AH.
  31. Rostamian, M. responsibility and conscientiousness from the perspective of the Qur'an and the traditions of Ahl al-Bayt (peace be upon him), Hikmat Ahl al-Bayt (a.s.), second year spring.2013, number 1 (consecutive 2);
  32. Dadashi Kalaei, F. principles and educational methods of responsibility in Islamic teachings, period 26, March 2017, number 41, (serial number 41), pages 153-177. Persian
  33. Mughniyeh MJ. Al-Tafsir al-Kashif. 7 vols. Qom: Dar al-Kitab al-Islami; 1424 AH
  34. Modarresi MT. Min Huda al-Quran. 18 vols. Tehran: Dar Mohibbi al-Husayn; 1419 AH
  35. Sadeqi Tehrani M. Al-Furqan in the Interpretation of the Quran by the Quran and Sunnah. 30 vols. Qom: Cultural Islamic; 1406 AH. Persian
  36. Sharif al-Razi MH. Nahj al-Balagha. Qom: 1st ed. 1414 AH.
  37. Tabatabai, M. H. Al-Mizan fi Tafsir al-Quran. 20 vols. Beirut: Al-A'lami, 2nd ed. 1390 AH
  38. Sharif al-Razi MH. Nahj al-Balagha. Qom: 1st ed. 1414 AH
  39. Hosseini Zabidi, M. M. Taj al-Arous min Jawahir al-Qamus. Beirut: 1st ed. 1414 AH
  40. Kulayni MY. Al-Kafi. 4th ed. Tehran: Islamic Edition; 1407 AH
  41. Saffar, Basaer al-Darajat, publisher of the Qom Seminary Propaganda Office, Isfahan Branch, Vol2
  42. Baghawi HBM. Al-Tafsir al-Baghawi Known as Ma'alim al-Tanzil. 5 vols. Beirut: Dar al-Ihya al-Turath al-Arabi; 1420 AH
  43. Raghib Isfahani, Hossein ibn Mohammad. Mufradat Alfaz al-Quran. Beirut–Damascus: 1st ed. 1412 q.
  44. Ibn Shubha Harani H. Tuhaf al-Uqul. Qom: 2nd ed. 1404 AH / 1363 AH
  45. Hashemi Shahroudi M. Dictionary of Jurisprudence According to the Ahl al-Bayt School. 5 vols. Qom: Islamic Encyclopedia Institute; 1426 AH
  46. Majlisi MB. Bihar al-Anwar. 2nd ed. Beirut: 1403 AH
  47. Mazandarani M. Sharh al-Kafi - Usul and Rawda. Tehran: First Edition; 1382 AH
  48. Majlisi MB. Mir'at al-Uqul in Explanation of the Reports of the Family of the Prophet. 2nd ed. Tehran: 1404 AH
  49. Muzaffar MR. Usul al-Fiqh. 4 vols. Qom: Islamic Publications Institute; 5th ed
  50. Sajadi J. Dictionary of Islamic Knowledge. 3 vols. Tehran: Komesh; 1373 SH. Persian
  51. Maleki Isfahani M. Dictionary of Usul Terms. 2 vols. Qom: Alameh; 1379 SH
قرآن وطب
دوره 9، شماره 3
پاییز 1403
صفحه 286-300