قرآن وطب

قرآن وطب

استعاذه در قرآن: تحلیل مکانیسم‌های دفاعی-تهذیبی در مواجهه با وسوسه‌های جنسی.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری رشته مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی آموزش الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان پردیس شهیدان پاکنژاد یزد، ایران
چکیده
زمینه و هدف: با توجه به چالش‌های مدیریت وسوسه‌های جنسی و درک غالباً سطحی از مفهوم قرآنی «استعاذه»، این پژوهش با هدف تحلیل نظام‌مند این مفهوم برای آشکارسازی کارکردهای آن به مثابه یک مکانیسم دفاعی-تهذیبی چندلایه انجام شد. هدف نهایی، ارائه یک مدل مفهومی منسجم از این راهبرد قرآنی است.

روش بررسی: پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با ابزار تحلیل محتوای کیفی، به بررسی آیات منتخب از قرآن کریم در سوره‌های یوسف، مریم، آل عمران، مؤمنون و ناس و با استناد به تفاسیر کلیدی پرداخته است.

یافته‌ها: یافته‌ها به شناسایی یک مدل مفهومی سه‌سطحی و پویا برای استعاذه منجر شد. سطح اول، «سپر واکنشی» برای مدیریت فوری بحران‌های اخلاقی است. سطح دوم، «راهبرد پیش‌فعال» استعاذه را به ابزاری برای مصون‌سازی تربیتی و آینده‌نگر ارتقا می‌دهد. سطح سوم، «نظام بنیادین» (متبلور در سوره ناس) است که با تعمیق و بازسازی جهان‌بینی توحیدی (ربوبیت، مالکیت و الوهیت)، به ریشه‌کن‌سازی علل درونی و بیرونی وسوسه می‌پردازد.

نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد استعاذه در قرآن، یک فناوری معنوی-روانی فعال و چندبعدی است، نه یک پناه‌جویی انفعالی. این مدل سلسله‌مراتبی که از مدیریت بحران آنی تا تحول معرفتی بنیادین را در بر می‌گیرد، چارچوبی جامع برای تهذیب نفس ارائه می‌دهد که دارای پیامدهای کاربردی برای حوزه‌های تربیت، مشاوره و توانمندسازی فردی است
کلیدواژه‌ها

1.     حسینی الف، محمدی ب، ماهیت نفس و سازوکارهای کنترل آن از منظر قرآن و روان‌شناسی شناختی. فصلنامه روان‌شناسی و دین. 1398؛ 12(3): 45-62.
2.     صادقی ج، کریمی د، چالش‌های اخلاق جنسی در عصر رسانه‌های دیجیتال و راهکارهای مقابله با آن. پژوهش‌نامه اخلاق. 1401؛ 15(55): 112-130.
3.     رضایی ه، اکبری و، رابطه بین باورهای دینی و راهبردهای خودکنترلی در مواجهه با محتوای آسیب‌زای مجازی در دانشجویان. مجله اصول بهداشت روانی. 1399؛ 22(4): 258-267.
4.     نادری ز، قاسمی ح، مبانی و اصول تهذیب نفس در آموزه‌های قرآنی با تأکید بر سلامت معنوی. نشریه انسان و دین. 1400؛ (18): 77-95.
5.     راغب اصفهانی، حسین بن محمد. مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم؛ 1412 ه‍. ق. ص 590.
6.     جوادی آملی، عبدالله، تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: نشر اسراء؛ 1391.
7.     خداپناهی، محمدکریم. روان‌شناسی دین: رویکردی روان‌شناختی به دین و پدیده‌های دینی. تهران: انتشارات سمت؛ 1395. ص 180-185.
8.     فلیک، اووه، درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی؛ 1397. ص 455-460.
9.     قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۲۳.
10.  طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ 1417 ه‍. ق. ج 11، ص 125.
11.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة؛ 1374. ج 9، ص 375-377.
12.  قرآن کریم، سوره مریم، آیات ۱۷-۱۸.
13.  جوادی آملی، عبدالله. تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: نشر اسراء؛ 1398. ج 31، ص 244-246.
14.  قرآن کریم. سوره آل‌عمران، آیه ۳۶.
15.  طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات فراهانی؛ 1360. ج 2، ص 320.
16.  قرآن کریم، سوره المؤمنون، آیات ۹۷-۹۸.
17.  طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ 1417 ه‍. ق. ج 15، ص 66.
18.  قرآن کریم. سوره ناس، آیات ۱-۶.
19.  طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ 1417 ه‍. ق. ج 20، ص 394.
20.  جوادی آملی، عبدالله. تفسیر انسان به انسان. قم: نشر اسراء؛ 1395. ص 215-218.
21.  مطهری، مرتضی، فطرت، تهران: انتشارات صدرا؛ 1372. ص 85-90.
22.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة؛ 1374. ج 27، ص 480.
23.  طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات فراهانی؛ 1360. ج 10، ص 613.
24.  مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن (خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی)، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؛ 1386. ص 80-83.
25.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار القلم؛ 1412 ه‍. ق. ص 82-83.
26.  خداپناهی، محمدکریم، روان‌شناسی دین: رویکردی روان‌شناختی به دین و پدیده‌های دینی، تهران: انتشارات سمت؛ 1395. ص 210-215.
27.  فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: دفتر انتشارات اسلامی؛ 1383. ج 5، ص 15-20.
28.  ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر؛ 1414 ه‍. ق. ج 6، ص 70 (ذیل واژه خنس).
29.  طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ 1417 ه‍. ق. ج 20، ص 396.
30.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة؛ 1374، ج 27، ص 485-486.
31.  جوادی آملی، عبدالله، تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم: نشر اسراء؛ 1388، ج 1، ص 421-425.