قرآن وطب

قرآن وطب

تحلیل تطبیقی سلامت معنوی در چارچوب‌های قرآن‌بنیان و سکولار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، رشته علوم قرآن و حدیث، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه دانشی فلسفه، الهیات و معارف اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه دانشی فلسفه، الهیات و معارف اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد بنیادین بهزیستی کل‌نگر انسان، در دو پارادایم اصلی قرآنی و سکولار مورد مفهوم‌پردازی قرار گرفته است. رویکردهای دین‌بنیان، که ریشه در سنت‌های وحیانی و معنوی دارند، سلامت معنوی را در پیوند با ایمان، مناسک و ارتباط با امری متعالی تعریف می‌کنند. در مقابل، گفتمان‌های سکولار، به ویژه در روانشناسی و فلسفه، این مفهوم را ذیل مفاهیمی چون خودشکوفایی، معنایابی شخصی و بهزیستی روان‌شناختی تبیین می‌نمایند. پژوهش حاضر با هدف روشن‌ساختن نقاط تلاقی و واگرایی این دو پارادایم، به تحلیلی تطبیقی از مفهوم سلامت معنوی در چارچوب آموزه‌های قرآن کریم به عنوان نماینده‌ای شاخص از دیدگاه دینی، و رویکردهای غیردینی (سکولار) می‌پردازد. این مطالعه با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مرور نظام‌مند منابع کتابخانه‌ای، به استخراج، دسته‌بندی و مقایسه مؤلفه‌های کلیدی سلامت معنوی در هر دو رویکرد اقدام کرده است. نتایج تحلیل نشان می‌دهد که هر دو رویکرد بر اهمیت مفاهیمی چون اخلاق‌مداری، معناجویی و ارتباطات سالم تأکید دارند. با این حال، نقاط افتراق اساسی در منبع مرجعیت (وحیانی در برابر انسان‌محور)، غایت‌شناسی (سعادت اخروی در برابر شکوفایی درونی) و سازوکارهای دستیابی (ایمان و تقوا در برابر خودآگاهی و ذهن‌آگاهی) قابل مشاهده است. درک این اشتراک‌ها و افتراق‌ها نه تنها به غنی‌سازی ادبیات نظری در حوزه سلامت معنوی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز توسعه مداخلات بالینی و فرهنگی یکپارچه‌نگر و متناسب با زمینه‌های اعتقادی افراد در جهان معاصر باشد.
کلیدواژه‌ها

1.     ابن منظور، محمد بن مکرم، (۱۹۹۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
2.     جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۱)، مفاتیح الحیات. قم: انتشارات اسراء.
3.     داوکینز، ریچارد. (۱۳۹۴)، پندار خدا (ترجمه ا. فرزام). [فاقد اطلاعات ناشر رسمی].
4.     سارتر، ژان پل. (۱۳۸۶)، هستی و نیستی (ترجمه عنایت‌الله شکیباپور). تهران: انتشارات جامی.
5.     سلیگمن، مارتین. (۱۳۹۵)، شادمانی درونی: روان‌شناسی مثبت‌گرا در خدمت خشنودی پایدار (ترجمه مصطفی تبریزی و همکاران). تهران: نشر دانژه.
6.     طباطبائی، محمدحسین. (۱۴۱۷ ق)، المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مکتبة النشر الإسلامی.
7.     غباری بناب، باقر؛ و همکاران، (۱۳۸۶). سلامت معنوی فصلنامه اندیشه و رفتار، ۱۲ (۴)، ۴۷۱-۴۸۰.
8.     الغزالی، أبو حامد. (۲۰۰۵)، إحیاء علوم الدین. بیروت: دار ابن حزم.
9.     فرانکل، ویکتور. (۱۳۹۸)، انسان در جستجوی معنا (ترجمه نهضت صالحیان و مهین میلانی). تهران: انتشارات درسا.
10. قرآن کریم
11. کابات-زین، جان. (۱۳۹۷)، زندگی پرآشوب (ترجمه مهدی اکبری). تهران: انتشارات ارجمند.
12. مصباح یزدی، محمدتقی، (۱۳۹۳). اخلاق در قرآن (جلد اول). قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
13. مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹)، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: انسان در قرآن. تهران: انتشارات صدرا.
14. یالوم، اروین. (۱۳۹۶). روان‌درمانی اگزیستانسیال (ترجمه سپیده حبیب). تهران: نشر نی.
15.  Becker, E. (1973). The denial of death. Free Press.
16.  De Botton, A. (2012). Religion for atheists: A non-believer’s guide to the uses of religion. Penguin Books.
17.  Haidt, J. (2006). The happiness hypothesis: Finding modern truth in ancient wisdom. Basic Books.
18. Koenig, H. G. McCullough, M. E. & Larson, D. B. (2001). Handbook of religion and health. Oxford University Press.
19. Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370396.
20.  Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227238.
21.  Paloutzian, R. F. & Park, C. L. (Eds.). (2013). Handbook of the psychology of religion and spirituality (2nd ed.). Guilford Press.
22.  Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. Guilford Press.
23.  Puchalski, C. M. & Romer, A. L. (2000). Taking a spiritual history… Journal of Palliative Medicine, 3(1), 129137.
24.  Tedeschi, R. G. & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 118.
25.  Wong, P. T. P. (2012). Toward a dual-systems model of what makes life worth living. In P. T. P. Wong (Ed.), The human quest for meaning… (2nd ed. pp. 322). Routledge.