قرآن وطب

قرآن وطب

واکاوی تطبیقی مفهوم «زنجبیل» در قرآن(آیه ۱۷ سوره انسان) با یافته‌های گیاه‌شناسی، طب سنتی و پزشکی مدرن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مشهد، ایران
چکیده
زمینه و هدف: قرآن کریم در آیه ۱۷ سوره انسان از نوشیدنیِ بهشتی ابرار سخن می‌گوید که «مزاج» آن زنجبیل است (یُسقَونَ فیها کأساً کان مزاجُها زنجبیلاً). این اشاره، امکان مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای را فراهم می‌کند که به لایه‌های تفسیری و روایی آیه و نیز داده‌های گیاه‌شناسی، فیتوشیمی و پزشکی مدرن درباره این ماده می‌پردازد. هدف پژوهش، بررسی میزان هم‌سویی توصیف تفسیری زنجبیل به‌عنوان عامل گوارایی و نشاط با کارکردهای شناخته‌شده این گیاه در طب سنتی و پزشکی نوین است.

روش بررسی: پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و اتکا به منابع کتابخانه‌ای انجام شد. ابتدا دلالت‌های لغوی و تفسیری زنجبیل و نسبت آن با «سلسبیل» بر اساس تفاسیر و روایات معتبر بررسی گردید. سپس ترکیبات زیست‌فعال زنجبیل و سازوکارهای ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی و ضدتهوع آن و نیز شواهد منتخب بالینی در حوزه‌هایی مانند تهوع بارداری، بیماری حرکت و آرتروز مرور و تطبیق داده شد.

یافته‌ها: برآیند تحلیل نشان می‌دهد که تصویر تفسیری زنجبیل به‌عنوان عامل گوارایی و نشاط با بخشی از کارکردهای شناخته‌شده این گیاه در طب سنتی و برخی یافته‌های پزشکی جدید هم‌راستاست. زنجبیل در آیه شریفه در شبکه‌ای از معنا، شامل پاکی، گوارایی و پاداش ابرار، قابل تحلیل است و از منظر علوم سلامت نیز شواهد قابل توجهی در حوزه‌های ضدالتهابی، ضدتهوع، حفاظت عصبی و متابولیک دارد.

نتیجه‌گیری: زنجبیل در آیه ۱۷ سوره انسان ظرفیت تحلیل چندلایه دارد و میان دلالت‌های قرآنی آن و کارکردهای علمی این گیاه قرابت مفهومی مشاهده می‌شود؛ با این قید که این هم‌سنجی باید غیرتقلیل‌گرایانه و مبتنی بر احتیاط تفسیری انجام شود.
کلیدواژه‌ها

The Holy Quran, translated by Ayatollah Naser Makarem Shirazi.
1. Tabatabaei, Mohammad Hossein. Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an (Persian translation). Qom: Islamic Publications Office; 1995. Vol 20, P 208. [in Persian]
2. Makarem Shirazi, Naser. Tafsir-e Nemouneh. Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyah; 1995. Vol 25, Pp 366372. [in Persian]
3. Tabarsi, Fazl ibn Hassan. Translation of Tafsir Majma' al-Bayan. Tehran: Nasir Khosrow Publications; 1993. Vol 26, P 176. [in Persian]
4. Ibn Sina, Hussein ibn Abdullah. Al-Qanun fi al-Tibb. Beirut: Dar Sader; 1984. Vol 1, P 84; Vol 2, Pp 125126; Vol 3, Pp 5556, 219, 278. [in Persian]
5. Jorjani, Ismail ibn Hassan. Zakhireye Khwarazmshahi. Qom: Institute of Natural Medicine Revival; 2012. [in Persian]
6. Aghili Khorasani, Mohammad Hossein. Makhzan al-Adwiyah. Tehran: Tehran University of Medical Sciences; 2010. Pp 381383. [in Persian]
7. Anh NH, Kim SJ, Long NP, et al. Ginger on human health: A comprehensive systematic review of 109 randomized controlled trials. Nutrients. 2020;12(1):157.
8. Ali BH, Blunden G, Tanira MO, Nemmar A. Some phytochemical, pharmacological and toxicological properties of ginger (Zingiber officinale Roscoe): A review of recent research. Food Chem Toxicol. 2008;46(2):409420.
9. Ghavam, Mansoureh. Investigation of Ginger Plant from the Perspective of the Quran. National Conference on Agricultural Sciences Approaches in the Light of the Quran; 2015. [in Persian]
10. Dadfar, Fereshteh; et al. A Review of Phytochemical, Pharmacological and Physiological Properties of Ginger Plant. Scientific-Research Journal; 2014;3(1). [in Persian]
11. Ravindran PN, Babu KN. Ginger: The Genus Zingiber. CRC Press; 2004.
12. Benzie IFF, WachtelGalor S, editors. Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects. 2nd ed. CRC Press/Taylor & Francis; 2011.
13. Kajkolah, Mahan; et al. A Review of Neuropharmacological Effects of Ginger: A Narrative Review. Khatam al-Anbiya Neuroscience Journal; 2022;10(3):113122. [in Persian]
14. Ibn Babaveyh, Mohammad ibn Ali (Sadugh). Al-Amali; translated by Hassan Hedayati. Tehran: Sadough Publications; 1997. Vol 1, P 457. [in Persian]
15. Ibn Qayyim al-Jawziyya, Mohammad ibn Abi Bakr. Al-Tibb al-Nabawi. Beirut: Dar al-Hijrah; 1987. Pp 245257. [in Persian]
16. Daylami, Hassan ibn Mohammad. Ershad al-Gholoub; translated by Hassan Salegi. Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyah; 2000. Vol 2, P 158. [in Persian]
17. Suyuti, Jalal al-Din. Tibb al-Nabi (PBUH). Beirut: Dar al-Fikr; 1984. Pp 8997. [in Persian]
18. Razi, Mohammad ibn Zakariya. Al-Hawi fi al-Tibb. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 1988. Vol 9, Pp 212213; Vol 12, P 301. [in Persian]
19. Evans WC. Trease and Evans' Pharmacognosy. 16th ed. Elsevier Health Sciences; 2009.
20. Grzanna R, Lindmark L, Frondoza CG. Ginger—an herbal medicinal product with broad antiinflammatory actions. J Med Food. 2005;8(2):125132.
21. Mansour MS, Ni YM, Roberts AL, et al. Ginger consumption enhances thermic effect of food and promotes feelings of satiety without affecting metabolic and hormonal parameters in overweight men: A pilot study. Metabolism. 2012;61(10):13471352.
22. Schwertner HA, Rios DC. Highperformance liquid chromatographic analysis of 6gingerol, 8gingerol, 10gingerol, and 6shogaol in gingercontaining dietary supplements, spices, teas, and beverages. J Chromatogr B. 2007;856(12):4147.
23. Azarnoush, Azartash. Contemporary Arabic-Persian Dictionary. Tehran: Contemporary Culture; 2003. P 265. [in Persian]
24. Ma'louf, Louis. Al-Mujam al-Mufassal fi al-Mu'arrab wa al-Dakhil. Beirut: Dar al-Ilm for Millions; 2005. P 259. [in Persian]
25. Tayyeb, Abdolhossein. Atiyab al-Bayan fi Tafsir al-Qur'an. Tehran: Islamiyah Publications; 2003. Vol 13, P 324. [in Persian]
26. Patil K. Ayurvedic applications of ginger. 2011. P 67.
27. Li X, Chen Y. Traditional Chinese Medicine and ginger. 1998. P 204.
28. World Health Organization (WHO). WHO Monographs on Selected Medicinal Plants. Vol 1; 1999.
29. Taeb, Maryam. Investigation of Ginger's Effects in Treating Motion Sickness. Southern Medicine Journal; 2001;4(Suppl):65. [in Persian]
30. Momen Nejad, Maryam; et al. The Effect of Ginger on Pain and Inflammation Reduction. International Congress of Complementary and Alternative Medicine; 2015. [in Persian]
31. Mustafa AM, et al. Antiviral and immunomodulatory properties of Zingiber officinale: A contemporary review of molecular targets. Inflammopharmacology. 2025.
32. Razi, Mohammad ibn Zakariya. Al-Mansouri fi al-Tibb. Cairo: Dar al-Kotob; 1987. Pp 112113. [in Persian]
33. Zhang J, et al. Ginger as an immunomodulator: Systematic review of clinical and preclinical evidence. Phytotherapy Research. 2024.
34. Tibb al-Sadiq (AS). [n.d.]; Hadith Publications; Pp 188193. [in Persian]
35. Zabidi, Mohammad Morteza. Taj al-Arus min Jawahir al-Qamus. Kuwait: Dar al-Hidayah; 1994. Vol 14, P 317. [in Persian]
36. Ibn Babaveyh, Mohammad ibn Ali. Al-Khisal; translated by Ali Akbar Kamareh'i. Qom: Jame'e Modarresin; 1998. Vol 2, P 370. [in Persian]
37. Ibn Manzur, Mohammad ibn Mokarram. Lisan al-Lisan. Beirut: Dar al-Fikr; 1988. P 556. [in Persian]
38. Shartouni, Saeed. Aqrab al-Mawarid fi Fosah al-Arabiyah wa al-Shawarid. Beirut: Dar al-Kotob al-Ilmiyah; 1996. Vol 2, P 561. [in Persian]
39. Momen, Mohammad. Tohfat al-Hakim Momen. Tehran: Institute of History of Medicine Studies; 2005. Pp 215216. [in Persian]
40. Nouri, Hossein ibn Mohammad Taqi. Mustadrak al-Wasa'il wa Mustanbat al-Masa'il. Qom: Ahl al-Bayt Institute; 1988. Vol 16, P 313. [in Persian]
41. Tibb al-Reza (AS). [n.d.]; Al-Reza Publications; P 64. [in Persian]