قرآن وطب

قرآن وطب

قلب در قرآن و علوم اعصاب نوین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد روان‌شناسی بالینی، قم، ایران
2 استادیار روان شناسی پژوهشگاه بین المللی المصطفی، قم، ایران
چکیده
قلب در متون دینی، یکی از مفاهیم بنیادینی است. فهم صحیح آن می‌تواند درک ما را از رابطه میان عقل، هیجان، سلامت و بیماری ژرف‌تر سازد. در قرآن کارکردهایی چون تعقل و هیجان به قلب نسبت داده شده که امروزه غالباً به مغز نسبت داده می‌شود. با وجود اهمیت قلب در منابع اسلامی درباره چیستی و ماهیت آن اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد. هدف این پژوهش، اثبات این فرضیه است که مراد از «قلب» در قرآن، همان قلب صنوبری است که از توانمندی‌های شناختی و هیجانی برخوردار است. این مطالعه با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی است که با استناد به آیات قرآن، قرائن روایی و یافته‌های نوین علمی در حوزه علوم اعصاب، مفهوم قلب را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که قلب در منظومه معرفتی اسلام و علوم اعصاب نوین، دارای نقشی فراتر از صرفا پمپاژ خون شناخته می‌شود. آیات به‌ویژه آیه ۴۶ سوره حج و قرائن روایی نشان می‌دهند که قلب صنوبری دارای کارکردی شناختی و عاطفی نیز می‌باشد. یافته‌های نوین علمی نیز با اشاره به وجود شبکه عصبی مستقل در قلب، ترشح برخی هورمون‌ها و تعامل پیچیده آن با مغز، این کارکردهای شناختی و هیجانی را تأیید می‌کنند. بر پایه شواهد دینی و علمی، می‌توان قلب صنوبری را به‌عنوان بستر تحقق تجربه‌های شناختی و هیجانی در نظر گرفت. نتایج این پژوهش، زمینه‌ بازنگری در مفاهیم دینی مرتبط با قلب را فراهم ساخته و افق‌های نوینی در حوزه روان‌شناسی اسلامی و آسیب‌شناسی روانی مبتنی بر آموزه‌های وحیانی می‌گشاید
کلیدواژه‌ها

The Holy Qur’an
1      Khalil ibn Ahmad, Al-Asfoor M, Makhzoumi M, Al-Samurai I. Al-‘Ayn. Qom (Iran): Hijrat; 1988–1989. Vol. 9. p. 170.
2      Ibn Manzur M. Lisan al-‘Arab. Vol. 1. Beirut: Dar Sadir; 1993. p. 687.
3      Tusi M. Al-Tibyan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi; n.d. Vol. 7. p. 326.
4      Sharif Razi M. Talkhis al-Bayan fi Majazat al-Qur’an. Beirut: Dar al-Adwa’; 1986. p. 238.
5      Tabarsi F. Majma‘ al-Bayan. Beirut: Dar al-Ma‘rifah; 1988. p. 142.
6      Tabarsi F. Tafsir Jawami‘ al-Jami‘. Qom: Hawzah ‘Ilmiyyah Qom, Center of Management; 1991. p. 53.
7      Qubaisi ‘Amili M. Tafsir al-Bayan al-Safi li-Kalam Allah al-Wafi. Beirut: Mu’assasat al-Balagh; n.d. Vol. 3. p. 407.
8      Fattal Nishaburi M. Rawdat al-Wa‘izin wa Basirat al-Muta‘allimin. Qom: Sharif Razi; 1996. Vol. 2. p. 414.
9      Quraishi Banabi AA. Qamus al-Qur’an. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah; 1992. Vol. 7. p. 30.
10  Tabataba’i MH. Tafsir al-Mizan. Trans. Mousavi B. Qom: Islamic Publications Office, Society of Seminary Teachers; 1999. 11th ed. p. 449.
11  Meshkini Ardabili A. Tafsir-e Ravan. Qom: Dar al-Hadith; p.436. [Persian].
12  Shojaei M, Heidari M. Nazariyaha-ye Ensan-e Salem ba Negaresh be Manabe'-e Eslami. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute; 2010. [Persian].
13  Shojaei M. Shakhsiyyat az Didgah-e Islami: Yak Ruykard-e Mabtani bar Sefat-ha. In: Janbozorgan M, editor. Ravan-shenasi-ye Shakhsiyyat. Qom: Hozeh and University Research Institute; 2023. p.515-566. [Persian].
14  Janbozorgi M. Darman-e Chand-Bu'di Ma'navi. 2nd ed. Qom: Hozeh and University Research Institute; 2019. p.76. [Persian].
15  Janbozorgi M, et al. Ravan-shenasi-ye Shakhsiyyat. 1st ed. Qom: Hozeh and University Research Institute; 2023. p.593. [Persian]
16  Tabatabaei S. The heart in the Qur'an. Beyanat. 1997;(13):30-5. [Persian]
17  Maroof Y. The heart in the Qur’an and Arabic literature: reality or metaphor? The Iranian Association of Arabic Language and Literature. 2009;(13):129-54. [Persian]
18  Daneshyar Z, Noorhassan-Satideh T. “The Brain-Heart” from the Perspective of the Qur'an (The Cognitive Role of the Pineal Heart). Quranic Studies – Nameh Jam’eh. 2020;18(133):103-24. [Persian]
19  Mozaffar MR. Usul al-Fiqh. Qom: Esmaeeliyan; n.d. Vol.1, p.29. [Persian]
20  Masoudi AH. The Methodology of Understanding Hadith. 3rd ed. Tehran; 2007. p.109. [Persian]
21  Nahj al-Balagha. Ed. Subhi al-Salih. 1414 AH. p.487. [Arabic]
22  Tantawi BJ. Al-Jawahir fi Tafsir al-Qur'an al-Karim. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah; 2004. p.51. [Arabic]
23  Leithi Wasiti A. Uyoun al-Hikam wa al-Mawa’ez. Qom: nashr-e namalum; n.d. Persian.
24  Tamimi Amidi AW. Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Qom: nashr-e namalum; 1410 AH. Persian.
25  Ibn Abi al-Hadid AH. Sharh Nahj al-Balagha. Qom: nashr-e namalum; 1404 AH. Vol. 18, p. 271. Persian.
26  Majlisi MB. Bihar al-Anwar. Beirut: nashr-e namalum; 1403 AH. Vol. 67, p. 60. Persian.
27  Aqa Jamal Khwansari MH. Sharh-e Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Tehran: nashr-e namalum; 1366 SH. Vol. 5, p. 55. Persian.
28  Hashimi Khoyi MH. Minhaj al-Bara‘a fi Sharh Nahj al-Balagha. Tehran: nashr-e namalum; 1400 AH. Vol. 21, p. 162. Persian.
29  Ibn Shuba Harani HA. Tuhaf al-‘Uqul. Qom: nashr-e namalum; 1363/1404 AH. Vol. 13, p. 27. Persian.
30  Majlisi MT. Rawdat al-Muttaqin fi Sharh Man La Yahduruh al-Faqih. Qom: nashr-e namalum; 1406 AH. Vol. 13, p. 27. Persian.
31  Al-Kulayni MY. Al-Kafi. Qom: Dar al-Hadith; 1429 AH. p. 207.
32  Al-Majlisi MBMT. Mir’at al-‘Uqul fi Sharh Akhbar Al al-Rasul. Tehran: [Publisher unknown]; 1404 SH. Vol. 11, p. 255.
33  Al-Barqi AMK. Al-Mahasin. Qom: [Publisher unknown]; 1371 AH. Vol. 1, p. 249.
34  Fayz Kashani MShM. Al-Wafi. Isfahan: [Publisher unknown]; 1406 AH. Vol. 4, p. 247.
35  Al-Bahrani SHS. Al-Burhan fi Tafsir al-Qur’an. Qom: [Publisher unknown]; 1374 SH. Vol. 5, p. 398.
36  Qummi A. Safinat al-Bihar. Qom: [Publisher unknown]; 1414 AH. Vol. 1, p. 150.
37  Qummi-Mashhadi MM. Tafsir Kanz al-Daqa’iq wa Bahr al-Ghara’ib. Tehran: [Publisher unknown]; 1368 SH. Vol. 13, p. 282.
38  Ibn Babawayh MA. Man La Yahduruhu al-Faqih. Qom: [Publisher unknown]; 1413 AH. p. 379.
39  Hilali SBQ. Kitab Sulaym ibn Qays al-Hilali. Qom: [Publisher unknown]; 1405 AH. Vol. 2, p. 625.
40  Turaishi FM. Majma‘ al-Bahrayn. Tehran: [Publisher unknown]; 1375 SH. Vol. 2, p. 303.
41  Al-Sahifa al-Sajjadiyya. Qom: [Publisher unknown]; 1376 SH. Vol. 1, p. 144.
42  Nuri HMT. Mustadrak al-Wasa’il wa Mustanbat al-Masa’il. Qom: [Publisher unknown]; 1408 AH. Vol. 11, p. 142.
43  Harami MBNH. Wasa’il al-Shi’a. Qom: [Publisher unknown]; 1409 AH. Vol. 15, p. 164.
44  Tusi MH. Misbah al-Mutahajjid wa Silah al-Mutta’. Beirut: [Publisher unknown]; 1411 AH. p. 779.
45  Majlisi MBMT. Zad al-Ma’ad - Miftah al-Jinan. Beirut: [Publisher unknown]; 1423 AH. p. 238.
46  Shahid A M. Al-Mazar. Qom: [Publisher unknown]; 1410 AH. p. 58.
 
47  Alshami AM. Pain: Is it all in the brain or the heart? Curr Pain Headache Rep. 2019;23(88). doi:10.1007/s11916-019-0827-4
48  Buckley U, Ardell JL. Autonomic control of the heart. In: Altschuld RA, Schwartz PL, editors. Comprehensive Physiology. Vol. 9. Wiley; 2019. p.1265–70. doi:10.1002/cphy.c180032
49  McCraty R, Atkinson M, Tomasino D. Science of the heart: Exploring the role of the heart in human performance. HeartMath Research Center, Institute of HeartMath; 2001. Publication No. 01-001.
50  Liester MB. Personality changes following heart transplantation: The role of cellular memory. Med Hypotheses. 2019;133:109468. doi:10.1016/j.mehy.2019.109468
51  McCraty R. Heart brain neurodynamics: The making of emotions. In: Heart Brain Neurodynamics. IGI Global; 2019. Chapter 10. doi:10.4018/978-1-5225-9065-1.ch010
52  McCraty R. Influence of cardiac afferent input on heart-brain synchronization and cognitive performance. Int J Psychophysiol. 2002;45(1-2):72–3. Presented at the 11th World Congress of Psychophysiology, Montreal, Canada.
53  Al-Juhani A, Imran M, Aljaili ZK, Alzhrani MM, Alsalman RA, Ahmed M, et al. Beyond the pump: A narrative study exploring heart memory. Cureus. 2024 Apr 30;16(4):e59385. doi:10.7759/cureus.59385
54  Armour JA. Neurocardiology—Anatomical and Functional Principles. HeartMath Research Center, Institute of HeartMath; n.d. Publication No. 03-011. Boulder Creek, CA. p.5.
55  McCraty R, Atkinson M, Tomasino D, Bradley RT. The coherent heart: Heart–brain interactions, psychophysiological coherence, and the emergence of system-wide order. HeartMath Research Center, Institute of HeartMath; 2009.
Herring N, Paterson DJ. The heart’s little brain: Shedding new light and clarity on the “black box”. Circ Res. 2021;128(9):1297–9. doi:10.1161/CIRCRESAHA.121.319148